Tam Tòa Thánh Mẫu chính là những vị thần linh tối cao, là trái tim, là cội nguồn của toàn bộ hệ thống tín ngưỡng. Hình ảnh ba Ngôi Mẹ ngự trị ở vị trí trung tâm trong các đền, phủ đã trở nên vô cùng quen thuộc, nhưng không phải ai cũng hiểu rõ về nguồn gốc, quyền năng và ý nghĩa biểu tượng sâu sắc của từng vị.
Ai là người đứng trong Tam Tòa Thánh Mẫu? Vì sao lại là ba vị mà không phải con số khác? Vị trí và vai trò của các Ngài trong hệ thống Tứ Phủ ra sao?
Bài viết này Đạo Mẫu sẽ giải đáp tất cả những câu hỏi đó, đưa bạn vào một hành trình khám phá sâu hơn về ba vị Mẹ vĩ đại, những người cai quản cả vũ trụ trong tâm thức người Việt.
Tam Tòa Thánh Mẫu là ai? Vị trí trụ cột trong Đạo Mẫu
Tam Tòa Thánh Mẫu (hay Tam Vị Thánh Mẫu) là danh xưng dùng để chỉ ba vị Thánh Mẫu tối cao, cai quản ba miền khác nhau của vũ trụ trong cõi Tam Phủ, bao gồm:
Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên (cai quản miền Trời)
Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn (cai quản miền Rừng núi)
Mẫu Đệ Tam Thoải Cung (cai quản miền Sông nước)
Hệ thống Tam Phủ này là hình thức sơ khai, về sau được phát triển và hoàn thiện thành Tứ Phủ khi có thêm Địa Phủ (miền Đất). Tuy nhiên, Tam Tòa Thánh Mẫu vẫn luôn giữ vị trí cốt lõi và được thờ phụng phổ biến nhất. Các Ngài đại diện cho ba cõi không gian quan trọng nhất, gắn liền với sự sống và tư duy của cư dân nông nghiệp lúa nước.
Trong điện thần Đạo Mẫu, Tam Tòa Thánh Mẫu là những vị thần có quyền năng tối thượng, đứng trên tất cả các hàng Quan, Chầu, Hoàng, Cô, Cậu. Mọi sự vận hành của vũ trụ, sự che chở cho con người đều nằm dưới sự cai quản và lòng nhân từ của các Ngài.
Chi tiết từng vị Thánh Mẫu trong Tam Tòa
Mỗi vị Thánh Mẫu trong Tam Tòa đều có một lai lịch, sự tích và quyền năng riêng, đại diện cho một cõi giới và mang một màu sắc biểu tượng đặc trưng.
Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên (Mẫu Trời)
Danh xưng đầy đủ: Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Cửu Trùng Thiên Thanh Vân Công Chúa.
Cõi cai quản: Thiên Phủ (Miền Trời).
Trang phục biểu tượng: Áo choàng và khăn trùm màu Đỏ.
Ý nghĩa và Quyền năng: Mẫu Thượng Thiên là vị Mẹ tối cao nhất, Mẹ của vũ trụ, người có quyền năng vô biên, tạo ra và điều khiển mọi hiện tượng tự nhiên như mây, mưa, sấm, chớp. Màu đỏ của bà tượng trưng cho quyền lực, sự sáng tạo, lửa và sức sống mãnh liệt. Trong tâm thức dân gian, Mẫu Thượng Thiên là người ban phát sự sống, trí tuệ và quyền uy.
Sự đồng nhất với Mẫu Liễu Hạnh: Theo thời gian, Mẫu Thượng Thiên được đồng nhất hóa với hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong Tứ Bất Tử của Việt Nam. Mẫu Liễu Hạnh nguyên là công chúa Quỳnh Hoa, con gái thứ hai của Ngọc Hoàng, vì làm vỡ chén ngọc mà phải giáng trần. Quá trình giáng trần và hiển Thánh giúp dân của bà đã khiến bà trở thành vị thần chủ của Đạo Mẫu, đại diện cho Mẫu Thượng Thiên.
Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn (Mẫu Rừng)
Danh xưng đầy đủ: Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn, Lâm Cung Thánh Mẫu Diệu Tín Thiền Sư.
Cõi cai quản: Nhạc Phủ (Miền Rừng núi).
Trang phục biểu tượng: Áo choàng và khăn trùm màu Xanh lá.
Ý nghĩa và Quyền năng: Mẫu Thượng Ngàn là vị Mẹ của núi rừng, cây cỏ, muông thú. Bà ban cho con người lâm sản, thảo dược chữa bệnh và che chở cho những ai đi rừng. Màu xanh của Mẫu tượng trưng cho sự sống, sự sinh sôi nảy nở của thiên nhiên, sự bình yên và sức khỏe. Dân gian thường cầu xin Mẫu Thượng Ngàn ban cho sự dồi dào, no đủ và che chở khỏi tai ương nơi núi non hiểm trở.
Lai lịch: Có nhiều dị bản về lai lịch của Mẫu, nhưng phổ biến nhất bà được cho là con gái của Sơn Tinh và công chúa Mỵ Nương, hoặc là Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn được sắc phong lên ngôi Mẫu.
Mẫu Đệ Tam Thoải Cung (Mẫu Nước)
Danh xưng đầy đủ: Mẫu Đệ Tam Thoải Cung, Thủy Cung Thánh Mẫu.
Cõi cai quản: Thoải Phủ (Miền Sông, biển, nguồn nước).
Trang phục biểu tượng: Áo choàng và khăn trùm màu Trắng.
Ý nghĩa và Quyền năng: Mẫu Thoải là vị Mẹ của nước, cai quản mọi vùng sông ngòi, ao hồ, biển cả. Bà gắn liền với đời sống của cư dân sông nước, phù hộ cho thuyền bè đi lại bình an, ban cho nguồn thủy sản dồi dào. Màu trắng của Mẫu tượng trưng cho sự tinh khôi, thuần khiết nhưng cũng đầy bí ẩn và sức mạnh của nước. Dân gian cũng cầu xin Mẫu Thoải làm mưa khi hạn hán, thể hiện vai trò tối quan trọng của nước trong nông nghiệp.
Lai lịch: Sự tích của Mẫu Thoải thường được gắn với hình ảnh con gái của Long Vương, lấy một vị hoàng tử trần gian nhưng bị đối xử bất công, sau đó quay về Thủy cung và hiển Thánh.
Ý nghĩa biểu tượng của Tam Tòa Thánh Mẫu trong văn hóa Việt
Sự tồn tại của Tam Tòa Thánh Mẫu không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn phản ánh sâu sắc thế giới quan của người Việt:
Biểu tượng của vũ trụ quan nông nghiệp: Ba cõi Trời – Rừng – Nước là ba thành tố quan trọng nhất đối với một nền văn minh lúa nước. Việc thờ phụng ba vị Mẹ cai quản ba cõi này thể hiện ước vọng “mưa thuận gió hòa”, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no.
Sự tôn vinh Thiên Nhiên: Đạo Mẫu đặt thiên nhiên vào vị trí tối cao, xem thiên nhiên như một người Mẹ bao dung nhưng cũng đầy quyền năng. Đây là một triết lý sống hòa hợp, tôn trọng và nương tựa vào tự nhiên.
Thể hiện sự hoàn chỉnh: Ba ngôi Mẫu tạo thành một thể thống nhất, bao trùm toàn bộ không gian vũ trụ. Điều này mang lại cho các tín hữu cảm giác được che chở, bảo bọc một cách toàn vẹn dù họ ở bất cứ đâu.
Thờ cúng Tam Tòa Thánh Mẫu: Quy tắc và Vị trí
Trong hầu hết các đền, điện, phủ của Đạo Mẫu, ban thờ Tam Tòa Thánh Mẫu luôn được đặt ở vị trí trung tâm và cao nhất. Quy tắc bài trí tượng của các Ngài rất thống nhất:
Ở giữa: Tượng Mẫu Thượng Thiên trong trang phục màu đỏ.
Bên trái (nhìn từ ngoài vào): Tượng Mẫu Thượng Ngàn trong trang phục màu xanh.
Bên phải (nhìn từ ngoài vào): Tượng Mẫu Thoải trong trang phục màu trắng.
Sự sắp xếp này thể hiện một trật tự tôn nghiêm, với Mẫu Trời ở vị trí tối thượng, hai bên là Mẫu Rừng và Mẫu Nước. Khi đi lễ, con nhang đệ tử thường dâng các lễ vật như hoa quả, hương, oản… với tấm lòng thành kính để cầu xin sự che chở, ban phước từ ba vị Mẹ vĩ đại.
Tam Tòa Thánh Mẫu không chỉ là những vị thần linh trong một tín ngưỡng. Các Ngài là hiện thân của Mẹ Thiên Nhiên, là biểu tượng cho vũ trụ quan và triết lý sống của người Việt. Việc thờ phụng ba Ngôi Mẹ thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với tự nhiên, đề cao vai trò của người Mẹ và khát vọng về một cuộc sống hài hòa, ấm no.
Hiểu về Tam Tòa Thánh Mẫu chính là bước đầu tiên và quan trọng nhất để khám phá thế giới tâm linh đầy màu sắc của Đạo Mẫu Việt Nam, một di sản văn hóa quý báu của dân tộc.